Press "Enter" to skip to content

Мутриб Хонахаробий (1865-1925)

Ko‘rgach tazarru’ aylasam, derman visol ummididin,
Bilmam nasibam ne uchun xunobai hijron erur.

Мутриб Хонахаробий (1865-1925)

1505 йили Темурийлар тасарруфида бўлган Хоразм ҳудудини Шайбонийхон бошчилигидаги кўчманчи ўзбеклар эгаллади. Шайбонийхон вафотидан кейин (1510) Хоразм Эрон сафавийлари томонидан забт этилди.

Аммо уларга қарши кўтарилган халқ қўзғолони ниҳоясида сафавийлар мамлакатдан қувиб чиқарилди. Хоразмликлар таклифи билан чақирилган шайбонийлар етакчиси Элбарсхон 1511 йили Хоразм ҳукмдори деб тан олинди. Элбарсхон билан бирга Дашти Қипчоқдан келган кўчманчи аҳоли ҳам Хоразмда ўтроқлашган.

Хива хонлигига Хоразм, шунингдек Манқишлоқ, Деҳистон, Узбой бўйидаги туркманлар кўчиб юрувчи ҳудудлар ва Хуросоннинг шимолий қисми кирган. Пойтахти дастлаб Вазир, кейинчалик Урганч ва Хива шаҳарлари бўлган. Элбарсхон тобе ҳудудларни ўғиллари ва қариндошларига бўлиб берган. Бу эса унинг вафотидан кейин ўзаро тахт учун курашни кучайтириб юборган. Натижада хонлар тез-тез алмашиб турган.

Ўзаро урушлардан фойдаланган Бухоро хони Абдуллохон II 1593 йили Хива хонлигини босиб олди. Кўп ўтмай хонлик яна мустақилликка эришди.

XVII аср бошларига келиб Хоразм тахти учун бўлган сулолавий курашлардан сўнг ҳокимиятни эгаллаган Араб Муҳаммадхон даврида Хива хонлигида парокандалик янада кучайган. Рус казаклари, қозоқлар ва қалмоқларнинг талончилик юришлари, Араб Муҳаммадхоннинг ўғиллари Ҳабаш ва Элбарсларнинг оталарига қарши чиқишлари ҳокимиятни кучсизлантирган. Бу кураш натижасида Араб Муҳаммадхон ҳалок бўлади. Падаркуш фарзандлар эса орадан кўп ўтмай акалари Асфандиёр томонидан тахтдан туширилиб, қатл қилинади.

Эрон шоҳи Аббос I ҳомийлигида тахтга чиққан Асфандиёрхон даврида мамлакат ҳаётидаги кескинлик сақланиб қолди. Орол бўйидаги ўзбек қўнғиротлари Асфандиёрга бўйсунмай қўйишди. Мамлакатда тарқоқлик ва зулм кучайди. Бундан фойдаланган йирик мулкдорлар Абулғозий Баҳодирхонни хон қилиб кўтаришди. Мамлакатда бир қадар барқарорлик тикланди. Маданият ва санъат ривожланди.

Хива хонлиги Эрон ва Бухоро хонлигининг тўхтовсиз ҳамлаларини қайтаришга мажбур бўлган. Элбарсхон даврида (1728- 1740) Эрон шоҳи Нодиршоҳ Хива хонлигига ҳужум қилиб, уни ўзига бўйсундирди (1740). Нодиршоҳ вафотидан сўнг (1747) хонлик яна мустақил бўлиб олди.

1804 йилдан бошлаб Хива хонлигида тахтни қўнғирот ўзбеклари сулоласи расмий равишда эгаллади. Муҳаммад Раҳимхон даврида (1806—1828) қўшни майда бекликлар, Орол атрофидаги қабилалар Хива хонлиги таркибига қўтттиб олинди. Хонлик шаҳарлари – Хива, Янги Урганч, Ҳазорасп, Хўжайли, Тошҳовуз, Гурлан, Хонқа ва бошқаларда ҳунармандчилик ривожланди, улар савдо марказларига айлантирилди.

XVI-XIX асрлар давомида Хива хонлиги ҳудудлари доимо ўзгариб турган. Дастлаб хонлик ҳудуди Ҳоразм воҳасидагина жойлашган бўлса, кейинчалик унинг чегараси жанубда Эрон ва Марвгача, шимолда Урал дарёсигача бўлган ерларга чўзилган, шарқда Бухоро амирлиги, ғарбда эса Каспий денгизи қирғоқларигача етган. Чор Россияси истилосидан кейин Амударёнинг чап қирғоғида 62237,2 кв. км. ер майдонига эга кичик вассал давлатга айланиб қолган. Аҳолисининг сони ҳам доимо ўзгариб турган. Ўртача 1 млн. киши атрофида аҳоли яшаган. Унинг кўпчилигини ўзбеклар, туркманлар, қорақалпоқлар, кам сонли форслар, араблар, руслар ва бошқалар ташкил қилган.

Хонликда давлат тили ўзбек тили бўлиб, Бухоро ва Қўқондан фарқли ўлароқ барча фармонлар, давлат ҳужжатлари фақат ўзбек тилида ёзилган.

XIX асрда Хоразм ҳудудида 1500 га яқин бошланғич мактаб ва 103 мадраса мавжуд бўлган. Хива шаҳрининг ўзида 22 та мадраса бўлган. Адабиёт, тарихнавислик, хаттотлик, мусиқа санъати, меъморлик ва маданиятнинг бошқа соҳаларида муайян ютуқлар қўлга киритилган.

Мунис, Огаҳий, Феруз, Комил Хоразмий, Камрон, Баёний, Хисравий, Муродий, Рожий, Мутриб Хонахаробий, Лаффасий сингари шоир ва адиблар ижоди ўзбек адабиёти ривожида ўзига хос ўринга эга. Танбур чизиғи нотасини яратган Комил Хоразмий “Мақоми феруз Шоҳий” асари ва “Панжгоҳ” мақоми билан ўзбек миллати санъатига катта ҳисса қўшган. Абулғозийхон “Шажарайи турк”, “Шажарайи тарокима” асарлари билан Хоразм тарихнавислик мактабига асос солган бўлса, Мунис ва Огаҳийлар “Фирдавс ул-иқбол”, “Зубдат ут-таворих”, “Ғиёс уд-давлат”, “Жоме ул-воқеоти султоний”, ”Шоҳид ул-иқбол” асарлари билан тарих соҳасини янада ривожлантирдилар. Баёнийнинг “Шажарайи Хоразмшоҳий”, “Хоразм тарихи” асарлари Ўзбекистон тарихини ўрганишда асосий манбалар ҳисобланади.

Хива шаҳрида сақланиб қолган қадимий меъморлик иншоотлари, асосан, хонликлар даврида қурилган. Буларга Анушахон ҳаммоми, Шерғозихон мадрасаси, Муҳаммад Аминхон мадрасаси, Кўхна Арк, Тошҳовли, Карвонсарой, Исломхўжа минораси, Қалъа девори, Нуриллабой саройи ва бошқалар киради.

1830-1840 йилларда Оренбург ҳарбий губернатори В.А.Перовскийнинг Хивага юриши муваффақиятсиз тугади. 1842 йили Хива хонлиги билан Россия ўртасида ўзаро ҳамкорлик ҳақида битим тузилди. Аммо 1873 йили Фон Кауфман бошчилигидаги рус қўшинлари уч томондан ҳужум қилиб, Хивани эгаллади. Хива Россиянинг вассалига айланди.

Бу оғир шароитда мамлакатни бошқарган Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) маданият ва санъат раҳнамоси сифатида тарихда қолди. Унинг ўзи ва саройда тўпланган Огаҳий, Комил, Табибий сингари шоирлар ўзбек адабиёти ривожига муносиб улуш қўшдилар. Унинг даврида Хивада босмахона ташкил этилди. Бу матбаада Алишер Навоий ва бошқа шоирларнинг девонлари, таржима асарлар чоп этилди. Муҳаммад Раҳимхонга Оренбург казак қўшинларининг генерал-лейтенанти унвони берилган эди. Россия ҳукумати ўз тўқимачилик саноатини хомашё билан таъминлаш учун Хива хонлигида пахта етиштиришни кучайтирди. 1890 йил 200 минг пуд, 1900 йил 400 минг пуд пахта олинди.

1917 йилги Октябрь тўнтаришидан сўнг Хива хонлигида сиёсий кураш авж олиб кетди. 1920 йил 2 февралида Қизил Армия ёрдамида хон тахтдан туширилди ва Хива хонлиги ҳудуди 1920 йил 26 апрелда Хоразм Шўролар Жумҳурияти деб эълон қилинди.

Элбарсхон (1511-1524)
Султон Ҳожихон (1524)
Ҳусайнқулихон (1524)
Суфёнхон (1524–1536)
Ҳасанқулихон (1536-1539)
Ақатойхон (1539-1556)
Юнусхон (1556-1557)
Дўстхон (1557-1561)
Ҳожи Муҳаммадхон (1561-1602)
Бухоро хонлиги вассали (1593-1598)
Араб Муҳаммадхон (1602- 1622)
Элбарс Султон ва Ҳабаш Султон (1622-1623)
Асфандиёрхон (1623-1642)
Бухоро хонлиги вассали (1642-1645)
Абулғози Баҳодирхон (1645-1663)
Анушахон (1663-1687)
Худойдодхон (1687-1689)
Эрнак Муҳаммадхон (1689-1694)
Жўжи Султон (1694-1696)
Валихон (1696-1698)
Шоҳниёзхон (1698-1702)
2-Араб Муҳаммадхон (1702-1704)
Сайид Алихон (1704-1706)
Мусахон (1706-1708)
Ёдгорхон (1708-1714)
Эшим Султон (1714-1715)
Шергозихон (1715 -1728)
Элбарсхон (1728-1740)
Эрон шоҳлари вассали (1740-174 7)
Тоҳирхон (1740-1741)
Нуралихон (1741-1742)
2- Абулғозихон (1742-1746)
Гойибхон (1746-1756)
Қорабойхон (1756-1757)
Темургозихон (1757-1763)
Тавкахон (1763-1764)
Шоҳ Ғозихон (1764-1767)
Абулғозихон (1767)
Нуралихон (1767-1768)
Булакайхон (1768-1769)
Жаҳонгирхон (1769-1770)
Муҳаммад Амин Инок (1770-1790)
Авазмуҳаммад Инок (1790- 1802)
Абулғозихон Ёдгорхон ўғли (1802-1804)
Элтузархон (1804-1806)
Муҳаммад Раҳимхон (1806-1825)
Оллокулихон (1825-1842)
Раҳимкулихон (1842-1846)
Муҳаммад Аминхон (1846-1855)

Мутриб Хонахаробий (1865-1925)

Mutrib Xonaxarobiy (taxallusi; asl ismi Muhammad Hasan Hoji Tabib o‘g‘li), (1865-Xiva-1925) – shoir. Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasiyaa tahsil olgan. Maqomchi-bastakor sifatida ham mashhur bo‘lgan (Mutrib—sozanda, taxallusi shundan). Mutrib Xonaxarobiyning serqirra iqtidorini yuqori baholagan Feruz uni saroyga jalb etib, devonbegilik vazifasiga tayinlagan. Bu yillarda Mutrib Xonaxarobiy yozgan g‘azal va muxammaslar ko‘plab bayoz-majmualardan o‘rin olgan, jumladan, Tabibiy tuzgan ikkala tazkirada shoir asarlaridan ko‘plab namunalar uchraydi. Mutrib Xonaxarobiy 20-asrning 20-yillarida saroy tugatilgach, Xorazmda paydo bo‘lgan mahalliy matbuotda faol ishtirok etadi, «Xorazm xabarlari», «Inqilob quyoshi» gazetalarida adabiy xodim lavozimida xizmat qiladi. Ilk she’rlarini 1890 yilda yoza boshlagan. Uning bayoz, devon va majmualar orqali 14 ming misraga yaqin g‘azal, muxammas, musaddas, qasidalardan iborat adabiy merosi yetib kelgan.
Mutrib Xonaxarobiy qoldirgan ijodiy meros asosini ishq-muhabbat mavzuida bitilgan g‘azal, murabba, masnaviy, muxammas, musaddas va ruboiylar tashkil etadi. Uning xon va shoir Feruz sha’niga bag‘ishlangan qasidalari ham mavjud. Mutrib Xonaxarobiyning ilmma’rifatga da’vat, hurriyat mavzularida yozilgan she’rlari mahalliy matbuot sahifalarida, shuningdek, Xivada 1924 yilda nashr etilgan «Yug‘urmiya» to‘plamida chop etilgan. Bu turkum she’rlarida («Ko‘rung emdi xaloyiqqa. », «Bilinglar, ey xaloyiq», «Ko‘ngluma bir turfa so‘z keldi ravon» va b.) targ‘ibiy-tashviqiy ruh, xitob, da’vat ohanglari hukmronlik qiladi.
Mutrib Xonaxarobiy merosining asosiy qismi 1909 yilda Muhammad Sharif ibn Muhammad Yoqub — Harrot tartib bergan devon (300 sahifa)da jamlangan. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida 2 kichik devoni (inv. ?903, 906) saqlanadi. Laffasiyning Feruz davridagi xorazmlik ijodkorlarga bag‘ishlangan tazkirasida M.X.ning «Shoh Komron» she’riy asari borligi xaqida ma’lumot berilgan.

Abdurashid Abdug‘afurov.

G‘AZALLAR

Jonon, yuzing men zordin bir lahza pinhon aylama,
Tiyg‘i firoqing zaxmidin bag‘rim to‘la qon aylama.

Doim junun sahrosida Majnun kabi qon yutdurub,
Zindoni hajr ichra iki chashmimni giryon aylama.

Zotinga har sahvu xato qilsam, kechirgil yozuqim,
Har dam firoqing o‘tig‘a jonimni so‘zon aylama.

Shirin tilingdin istasam bo‘yi vafoning mujdasin,
Bir nuqta izhor etmayin noz ila hayron aylama.

Vasling shabistoniga yuz qo‘ysam burung‘i ahd ila,
Yuz turfa afsunlar qilib, ey gul, pushaymon aylama.

Ajzu niyoz aylab ko‘ngul komin tamanno aylasam,
Ul lahza g‘amza tiyg‘ini qatlimg‘a burron aylama.

Sham’i ruhingg‘a istasam parvonalig‘, ey guluzor,
Mutribni hijron qaydig‘a tashlab, parishon aylama.

Aylay nechuk ishrat men, ul oromijonim kelmasa,
Bermakka jon oromini ruhi ravonim kelmasa.

Topgay hazin ko‘nglum nechuk g‘am qaydidin ozodlig‘,
Aylarga hijrondin xalos Azro nishonim kelmasa.

Partav solib ruxsoridin, mast etgali sarshoridin,
Jon bergali guftoridin, shirin zabonim kelmasa.

Faryodkim, anduhu g‘am davr etmish atrofim shukun,
Tarqatg‘ali g‘am lashkarim sohibqironim kelmasa.

Tuzmakka ishrat sozini, bilmak uchun dil rozini,
Aylab malak parvozini, sirri nihonim kelmasa.

Har dam boqib mastong‘ina, lutf etgali jonong‘ina,
La’li labi xandong‘ina, qoshi kamonim kelmasa.

Vah, ne qiyomatdur bukun men Mutribi bechorag‘a,
Husn avjining sardaftari, oliy makonim kelmasa.

Hijron o‘tig‘a muncha ko‘p, ey mehribonim, o‘rtama,
Ayyomi ishrat bo‘ldi, kel, oromi jonim, o‘rtama.

Husning xumoridin ko‘ngul beixtiyor o‘lg‘an chog‘i,
Bir lahza rahm aylab manga, jism ichra jonim, o‘rtama.

Vasling tamannosi uchun oshufta hol o‘lsam agar,
Dardi firoq ichra qo‘yib, sarvi ravonim, o‘rtama.

La’ling zulolin istasam, g‘ayr ila sen ishrat tuzub,
Ey orazi gul, sarv qadi, qoshi kamonim, o‘rtama.

Nutqi kalomingdin hazin ko‘nglum vafo istar esa,
Noz aylabon, ey to‘tiyi shirin zabonim, o‘rtama.

Ehsoni lutfingdin meni mahrum etib ishrat aro,
Husn avjining sardaftari Azro nishonim, o‘rtama.

Izhor lutfingni so‘rar chog‘da tabassumlar bila,
Yuz nukta yolg‘ondin deb, ey shakkarfishonim, o‘rtama.

La’lingdin istab jonfizo, nutqingga zor o‘lsam agar,
Tishlab durafshon lablaring, ey nuktadonim, o‘rtama.

Noz aylabon qrshiig qoqib, ohista Mutribg‘a boqib,
Har jilvada jonim yoqib, ey navjuvonim, o‘rtama.

Qatl etarga ko‘zlaring qilsa g‘azab,
Bergusidur jismima jon ikki lab.

Gar muyassar bo‘lsa vasling suhbati,
No‘sh etarman tinmayin jomi tarab.

Bodai la’ling xumori ichrakim,
Hajr dashtida yururman tashnalab.

Soldi o‘t jonimg‘a chashming g‘amzasi,
Ko‘rmisham vasling tilab ranju taab.

Bazmi vaslingdin dame shod etmayin,
Yig‘latursan zoru hayron ro‘zu shab.

Vah, qachon vaslingga yetgayman debon,
Tortib hijron javrin aylarman talab

Furqatingda dam-badam qon yig‘latib,
Bo‘lmag‘il Mutribni qatlig‘a sabab.

Tushdi hajringdin tanu jon ichra o‘t,
Zulfi zunnoringdin iymon ichra o‘t.

Solg‘usidur ikki chashming g‘amzasi,
Bir boqishda bu dili qon ichra o‘t.

Gulshani husningni jonon hajridin,
Tushdi ko‘kda mohi tobon ichra o‘t.

Ne gunohim bor erur, har dam solur,
Dardi ishqing jismi vayron ichra o‘t.

Chekkan ohimdin g‘amingda o‘rtanib,
Tushg‘usi garduni gardon ichra o‘t.

Ishq aro Mutribni chekkan ohidin
Tong emas tushsa guliston ichra o‘t.

Har kun yuzing ko‘rmak tilab ikki ko‘zum giryon erur,
Topmay hazin ko‘nglum labing shahdini, sargardon erur.

Ko‘rgach tazarru’ aylasam, derman visol ummididin,
Bilmam nasibam ne uchun xunobai hijron erur.

Tiyg‘i firoqingdin tani zorimda sar tosar yaro,
Qilsang muruvvat zarracha har mushkulim oson erur.

Komig‘a yo‘l topmoq uchun, ey to‘tiyi shirin maqol,
Yetmay janobingg‘a tanu jonimda ming armon erur.

Vobastai zulfing bo‘lib, bo‘yi vafo istar esam,
Majnun kabi yig‘lab, nki chashmimda ashkim qon erur.

Men xastag‘a ermas ajab, ko‘rgach seni topsam shifo,
Nechunki aysh ichra menga la’ling mayi darmon erur.

Ishrat etarga mayl etib, kulbamg‘a kelsang noz ila,
Bu Mutribi bechoraning joni senga qurbon erur.

Ey ko‘ngul, o‘rtanma ko‘p sarvi xiromoning kelur,
Vaslidin shod etgali gulbargi xandoning kelur.

Shomu furqat ichra bo‘lgan ko‘zlaringni tiyrasin,
Qilg‘ali ravshan bu tun xurshidi raxshoning kelur.

To‘kmag‘il hajr ichra yig‘lab ko‘zdin ashki lolagun,
Kim tarahhum aylab ul yori nigahboning kelur.

Lutf birla zahr hijronidin o‘lgan jismishta,
Tozadin jon berg‘ali Isoi davroning kelur.

Bodai vasli bila bu kecha sarmast etkali,
Xush takallum, gulbadan, sho‘xi suhandoning kelur.

Gul yuzi birla mashomingni muattar qilg‘ali,
Sarv qomat, mahjabin, sebi zanaxdoning kelur.

Bo‘lma g‘amgin, Mutribo, gar yetsa ishq ichra sitam,
Holinga rahm etgali yori qadrdoning kelur.

Ermasam oshiq, ko‘zum hayroni bo‘lg‘aymu edi.
Tanda jon parvonadek so‘zoni bo‘lg‘aymu edi.

Istamas ersam agar sarvi qadi zebosini,
Jismi zorimda g‘ami hijroni bo‘lg‘aymu edi.

Gar hazin ko‘nglumni shavq o‘ti maqom etmas esa,
Ikki chashmim ro‘z, shab giryoni bo‘lg‘aymu edi.

Bo‘lmasa vobasta ikki nargisi shahlosiga,
Notavon ko‘nglumda yuz armoni bo‘lg‘aymu edi.

Tori zulfi jonima qullobdek band ermasa,
Rishtai jonim oning qurboni bo‘lg‘aymu edi.

Intizor o‘lmas esam yuz uzra mushkin holig‘a,
Qumridek har kun ishim noloni bo‘lg‘aymu edi.

Otmagan bo‘lsa agar har g‘amzasida novakin,
Jismida Mutribni yuz paykoni bo‘lg‘aymu edi.

Kel, ey dilbar. chaman sayrig‘a, gulshan lolazor o‘ldi,
Tamoshoyi jamolingg‘a ko‘zim behad xumor o‘ldi.

Niholi qomating yodida qaddim xam, ko‘zum purnam,
Visoli bazmiga mahzun dilim ko‘p intizor o‘ldi.

Guli husningni shavqida chekib bulbul kabi afg‘on,
Netay zuhd ahlig‘a pinhon rozim oshkor o‘ldi.

Ishim hijron tunida kecha-kunduz oh-voh birla,
Ikki chashmim firoqing shiddatidan oshkor o‘ldi.

Asir bo‘lmas esa ko‘nglum soching torig‘a, ey gulruh,
Ne deb jismimda jonim zarra yanglig‘ beqaror o‘ldi.

Bo‘lib majnuni bemoring firoqing kishvari ichra,
Chekib tashvishi hijroningni jismim bemador o‘ldi.

Agar rahm etmasang, ey nozanin, Mutribni holig‘a,
Ulusg‘a nolishidin doyimo be e’tibor o‘ldi.

Bilinglar, ey xaloyiq, sizga bu bir yaxshi davrondur,
Tamomi yurtimizda nozu ne’matlar farovondur.

Topib osoyishi piru juvon, ozurdadil bo‘lmay,
Bari mahzun o‘lan ellar damodam shodu xandondur.

Xudoyim rahm etib bizga, birodarlar bo‘lib yoru,
Ko‘rung emdi sitamgarlarni, sargardonu hayrondur.

Bo‘lub qurultoyu Ijroi Qo‘mita shahr aro barpo,
Bu davlat fayzidin bizlarg‘a har mushkillar osondur.

Birodarlar, o‘zin har kecha bizga posbon aylab,
Bihamdillah, alarning maqdami osoyishi jondur.

Alardin bahra olmoqqa taraddud aylamak lozim,
Bularning e’tiqodi muncha bizlarga farovondur.

Mudom, ey soda dillar, Mutriboso shod o‘lunglarkim,
Bori dushmanlar ahvolini ko‘rkim xonavayrondur.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.